برج دیده بانی :

علاوه بر 12 برج حصار و هشت برج قلعه به منظور اشراف بر کلیة تحرکاتی که ممکن بوده از سوی دشمن صورت بگیرد ، در منتهی الیه قسمت جنوب شرقی سفید کوه در بالای کوهی که دامنة آن معروف به گل اسپیه است برج دیده بانی وجود داشته که بررسیهای سطحی آن آثار دوره اشکانی را مشخص می کند و در پایین دست آن برجی معروف به سنگر بختیاری وجود داشته که مربوط به دوره های متأخر بوده است . بارون دوبد به این برج اشاره کرده و نوشته است : « در نوک یافته کوه که پیشانی خود را به روی خرم آباد کشیده برجی هست که به شهر در دامنة خود اشراف دارد و دو توپ برنجی در آن مستقر است . » ( دوبد ، همان ، ص 404 )

عمارتهای حکومتی :
به استناد تصاویر قدیمی در داخل محوطة قلعه ، در پشت دروازه پل ، عمارتهایی وجود داشته که نمای آنها معماری دورة قاجاریه را نشان می دهد . عمارت دیوانخانه به صورت شرقی غربی در روبروی دروازه پل به فاصلة حدود 50 متری آن واقع بوده است و در تصویر دیگری دریاچه ای در جلو این عمارت دیده می شود و یک ردیف بنا به صورت شمالی جنوبی در غرب دریاچه واقع بوده است ، در سمت شرقی دریاچه باغ سروستان وجود داشته است . در این جا حصاری آجری به ارتفاع 4 ، 5 متر به موازات حصار قلعه ، باغ مذکور را احاطه کرده بوده است . با توجه به متون تاریخی ، مصالح عمارتهای داخل حصار، عموماً از آجر بوده که در زمان مظفرالملک از مصالح آن برای ساخت کاروانسرای محسن آباد و ساختمانهای مأموران دولتی استفاده شده است ( ادموندز ، همان ، ص 118 ) .

یک جهانگرد انگلیسی به نام جرج ناتیل کرزن ( 1307 قمری ) که بعداً سیاستمدار شد و نقش مهمی در روابط انگلیس و ایران ایفا کرد ، از لرستان دیدن کرده و در سفرنامة خود در خصوص عمارتهای حکومتی نوشته است : « … خرم آباد فعلاً حاکم نشین لرستان است . این امتیاز به واسطة وضع مرکزی شهر و مزایای طبیعی آن که از قرون وسطی مانده است . تخته سنگ منفردی در دهانة گردنه ای سر به فلک کشیده و آن بر جلگه حاصلخیزی مشرف است … در این محل سروران مختار آن به آداب و تجمل شاهانة قرون وسطی می زیسته اند ، آب این کاخ به وسیلة نقب عمیقی که تا چشمه عالی پایین آن کنده بودند تأمین می گردیده است .


در داخل برج قدیم ، محمد علی میرزا فرزند ارشد فتحعلی شاه که حاکم لرستان بود برای خود قصری ساخت که فعلاً به حال ویرانی است . حاکم کنونی در عمارتی که در پایین همین صخره است اقامت دارد . » ( قاسمی ، همان ، ص 107 )

ادموندز هم که در اواخر تابستان سال 1336 ق (7 سپتامبر 1917 ) از این منطقه دیدن کرده متوجه ویرانی قلعه شده و نوشته است : « کاخ و آنچه مربوط به آن است به صورت تأسف آوری رو به زوال است . سر طویله ، سربازخانه و توپخانة آن ویران شده است . حیاط کاخ که یک استخر مربع شکل در ان قرار دارد به آن خرابی نیست ولی وضع خوبی هم ندارد … یک ردیف اطاق که در شرق حیاط قرار دارند قبلاً دیوانخانه بوده است یعنی جایی که حکمران می نشست .» ( یادداشت های سفر ، ص 118 ) . او تأکید کرده است که دژ ، که مقر حاکم است ، در عین حال دارای یک باروی دفاعی است ( همان جا ) . وی گویا نخستین اروپایی است که پا به قلعه گذاشته و همه جای آن را خوب دیده است زیرا که تصویر جامعی از عمارت های حکومتی در داخل حصار دوازده برجی به دست داده و پس از وصف کلی کاخ نوشته است : « تمام استخر از نی خودرو پوشیده شده و آب آن از چشمه ای که بیرون است تأمین می شود . سابقاً فشار آن به اندازه ای بود که آب از فواره ای که در وسط استخر قرار دارد تا ارتفاع قابل ملاحظه ای فوران می کرد ، ولی اکنون آبراهه خراب شده و آب از یک شترگلوی سفالی که یک یا دو اینچ از سطح استخر بالاتر است به داخل آن جریان می یابد . یک ردیف اطاق که در شرق حیاط قرار دارند قبلاً دیوانخانه بوده است یعنی جایی که حکمران می نشست و به دعاوی مردم رسیدگی می کرد ( و البته رشوه هم درکار بود ! ) و ورود به آن برای عموم آزاد بود . از زیر دیوانخانه آب از روی یک تخته سنگ به داخل یکی از اطاق ها که به آن حوضخانه می گویند جریان دارد و در سطح پایین تر از حوضخانه باغ گلستان قرار دارد که درهای حوضخانه به طرف آن باز می شود . آبی که در آن جریان دارد بعد از تشکیـل یک آبشار کوچک وارد باغ گلستان می شود و به استخری که وسط باغ قرار دارد می ریزد . در کنار استخـر درختان سرو و بید مجنون به ردیف کاشته شده است و به جای بوته های گل سرخ سابق اکنون پیــاز و کدو حلوایی کشت می شود و روی هم رفته تصویری است از یک شکوه از دست رفته . در قسمت جنوبی باغ ، حیاط کوچکی است با باغچه و حوض که متصل به اندرون است . در مغرب ، سرای خواجه باشی ها قرار دارد و در طرف دیگر حمام زنانه . در انتهای باغ و پشت به رودخانه خانة کوچکی توسط امین الدوله ساخته شده که در سال 1915 به وسیلة ژاندارمری بازسازی شده است و همان جاست که من اقامت نموده ام . » ( همان جا ) .
بنابر گزارش چریکوف تمامی اضلاع آن ( قلعه ) و حتی بخش جنوبی در محاصرة خرابه های شهر باستانی قرار داشته است و قید نموده است که در دامنه های صخره خرابه های شهر سابق دیده می شود ( مهریار ، ص 64 –211 ) . و این خرابه ها احتمالاً متعلق به عمارتهای قدیمی تری بوده است که در داخل ارگ وجودداشته اند .

قلعه فلک الافلاک یا دژ شاپور خواست یکی از آثار کم نظیر و با شکوه کشور ما ایران است . این بنای کهن که بر فراز تپه ای باستانی , در کنار چشمه ای پر خروش و در مرکز شهر کنونی خرم آباد قرار گرفته , همچون دیگر آثار تاریخی سرگذشت پر فراز و نشیبی را پشت سر گذاشته است

می گویند: این جا بیش از آن قلعه باشد, نیایشگاه و یا آتشکده ای بوده است و بعد از آن دژ شاپور خواست , سپس اردوگاهی برای اسرای رومی , ‌آنگاه خزانه جواهرات خاندان بدربن حسنویه , قلعه حکومتی اتابکان , والیان و سرانجام سربازخانه , انبار مهمات , محلی امن و مخوف برای نگهداری زندانیان سیاسی و امروز , موزه آثار باستانی – تاریخی و مردم شناسی لرستان.

لطفا ادامه مطالب را بخوانید